Rzeka Główna

Rzeka Główna bierze swój początek około 14km na zachód od Gniezna, w jeziorze Lednica – wypływa z jego południowego krańca, a następnie kieruje się na zachód w kierunku Pobiedzisk i Poznania. Rzeka o długości około 37 km przepływa przez Jezioro Biezdruchowo i zbiornik retencyjny (Jez. Kowalskie). Jej zlewnia to w dużej mierze tereny rolnicze oraz leśne, a ujściowy odcinek, już w obrębie miasta Poznania, pomimo że posiada zupełnie inny, miejski charakter to zachował swoje naturalne walory.
Nowopowstające nad nią miejscowości i dzielnice zaczerpywały od niej swoje nazwy, stąd na mapach możemy znaleźć wsie Główna i Główienka, dzielnice Pobiedzisk i Poznania, noszące dokładnie taką samą nazwę jak rzeka, a także nieistniejące już lub wchłonięte przez Poznań: Główna-Olędry, Główna-Wesoła, Główna-Kolonia czy Główieniec.

Nierozerwalnie z Główną związana jest również historia młyna Nadolnik (Cerealia), który w XIX w. był najnowocześniejszym młynem w Wielkopolsce. Wody rzeki napędzały turbinę eklektyczną, której prąd napędzał urządzenia młynarskie, co stymulowało rozwój dzielnicy młynarskiej.

Rzeka Główna to nie tylko atrakcyjne miejsca do wypoczynku i rekreacji, pełni ona wiele istotnych funkcji, to ważny element infrastruktury miejskiej. Ma ona wpływ na jakość życia mieszkańców miasta, a także na środowisko naturalne – jest źródłem wody i pożywienia dla ludzi i zwierząt, jej wody wykorzystuje także rolnictwo i przemysł. Naturalne otoczenie rzeki wpływa na jakość życia mieszkańców z uwagi na dobre przewietrzenie okolicy, regulacje termiczną i wilgotnościową czy redukcje uciążliwości dźwiękowej. Z tego powodu tak ważne jest, aby dbać o ekosystem rzeki i korzystać z usług jakie nam oferuje.

Jednak rzeka poddawana jest nieustannej presji ze strony człowieka – bezpośrednio przez dokonywane zmiany w korycie lub zlewni, a pośrednio przez zmianę klimatu. Z jednej strony regulujemy koryta rzek i zabieramy miejsce, gdzie mogły się swobodnie rozlewać i uszczelniamy tereny, a z drugiej emitujemy do atmosfery gazy cieplarniane, które powodują podnoszenie się jej średniej temperatury. Konsekwencją są m.in. coraz rzadziej występujące opady, ale za to intensywniejsze, deszcz zimą zamiast śniegu, wyższe temperatury to też większe parowanie. Z tego powodu systematycznie rzeka traci swój naturalny charakter niosąc z roku na rok coraz mniej wody.

Garść hydrologicznych statystyk

Rzeka Główna jest monitorowana hydrologicznie – wodowskaz znajduje się w miejscowości Wierzenica, a dane o przepływach gromadzone są tam nieprzerwanie od 1976 r. przez Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowy Instytut Badawczy.

Średni przepływ w tym profilu to ok. 0,6 m3/s, najwyższy zanotowany to 10,8 m3/s (16 stycznia 1982 r.), a najniższy 0,006 m3/s (12 września 1991 r., koryto musiało być wtedy praktycznie wyschnięte). Poniżej zaprezentowano przebieg dobowych przepływów (hydrogram) w latach 1976-2023. Szczególną uwagę przykuwa z jednej strony rekordowo wysoki przepływ z 1982 r., ale także bardzo niskie przepływy w ostatnich latach – ostatni wyraźny “pik” miał miejsce w 2018 r.

Na poniższym wykresie przedstawiono z kolei średnie roczne przepływy – cechują się one dużą zmiennością, zaznaczają się lata i okresy zarówno bardziej wilgotne, jak i bardziej suche. Na pierwszy rzut oka widać malejący trend przepływów średnich, jednak ustalenie jego statystycznej istotności wymagałoby dokładniejszych analiz.

Średnie miesięczne przepływy kształtują się następująco:

Widać wyraźnie najwyższe średnie dla miesięcy zimowych i wiosennych, co związane jest z zasilaniem rzeki wodami roztopowymi. Jeśli porówna się te informacje z wykresem wszystkich dobowych przepływów (powyżej), to można wnioskować, że bezśnieżne zimy ostatnich lat przyczyniły się do braku wystąpienia wyższych przepływów od roku 2018.

Monitoring jakości wód rz. Główna

Główna jest monitorowana nie tylko pod względem ilościowym, ale także pod kątem jakości wody w niej płynącej – zajmuje się tym Regionalny Wydział Monitoringu Środowiska w Poznaniu. Próbki pobierane są w Janikowie (ok. 3,5 km poniżej wodowskazu) oraz w m. Borowo-Młyn powyżej ujścia rzeki do Jeziora Kowalskiego. Poniżej zaprezentowano wybrane parametry i ich wartości z lat 2023-2024 (dane do sierpnia – data dostępu 21.10.2024 r.).

Dodatkowo, członkowie Fundacji zaangażowani są w projekt “Społeczny Monitoring Wód”, realizowany przez WWF Polska. W jego ramach prowadzimy monitoring jakości wód rz. Główna w wybranych przez nas punktach, które zaznaczono na poniższej mapie.

 

_______________________

Tekst powstał w ramach projektu „Główna bliżej nas”, realizowanego w ramach Akademii Edukacji Ekologicznej 2024, sfinansowanej ze środków budżetowych Miasta Poznania.